sub-navigation
creative commons in de pers
deze artikel verscheen in Intermediair no 29/30 van 15 juli 2004. Omdat het artikel niet via de online uitgave toegankelijk is hebben wij de tekst met toestemming van de auteur hier gedocumenteerd.
'Downloaden is geen stelen'
De wetten op het gebied van copyright zijn achterhaald. Nieuwe technologie‘n verabderen de samenleving en dus zijn er volgens hoogleraar internetrecht Lawrence Lessig nieuwe regels nodig. 'Anders wordt het remixen van onze cultuur steeds lastiger.'
In 1945 daagden twee boeren uit North-Carolina de Amerikaanse overheid voor de rechter. Sinds het Amerikaanse leger met haar nieuwe vliegtuigen over hun landerijen scheerde, waren de kippen van slag. De broers eisten een vliegverbod boven hun erf. Stond er immers niet in het wetboek dat iedereen die land in eigendom heeft, ook de ruimte erboven bezit, 'daarboven uitgestrekt tot in het oneindige'? De rechtbank gaf stelde de broers in het ongelijk. Toegegeven, volgens de wet was het luchtruim boven hun erf hun eigendom. Maar, zo concludeerde de rechter, 'voor die doctrine is in de moderne wereld geen plek meer'.
De les die we van Stanford-hoogleraar in de rechten Lawrence Lessig uit deze anekdote (afkomstig uit zijn nieuwe boek Free Culture) moeten trekken, is duidelijk: soms zit de wet ernaast. Als nieuwe technologieÎn de samenleving veranderen, moeten we ons niet krampachtig vastklampen aan regels die eeuwen geleden op schrift zijn gesteld. Dan hebben we simpelweg nieuwe regels nodig. Of minstens een nieuwe interpretatie.
Aan het begin van de eenentwintigste eeuw staan we opnieuw op zo'n keerpunt, stelt Lessig. Dit keer gaat het om de wetten op het gebied van copyright. Die zijn eeuwen geleden in het leven geroepen om kunstenaars te beschermen tegen broodroof. Maar nu worden die wetten gegijzeld door de entertainmentindustrie. Die probeert vooral haar positie te beschermen en heeft tieners die op internet muziek downloaden de oorlog verklaard.
Geen goede zaak, vindt Lessig. Niet de tieners, maar de platenmaatschappijen - en de copyrightwet waarop zij zich beroepen - zitten fout. Dat zit zo. Onze cultuur bouwt voort op het verleden. Muzikanten, filmmakers, dichters, en andere creatieven maken gebruik van bestaande liedjes, verhalen of composities. Die eigenen ze zichzelf toe, bewerken ze, ze voegen er iets aan toe, en presenteren dat als een nieuw werk. Denk aan de jazz-muziek, waarin muzikanten improviseren op bestaande thema's. Of neem het werk van Walt Disney. Disney groeide mede uit tot een machtig media-imperium door sprookjes als Pinocchio en Sneeuwwitje als uitgangspunt te nemen, daar een eigen draai aan te geven, en het verhaal opnieuw te vertellen. 'Cultuur', zegt Lessig, 'is remixen.' Voor een bloeiende, vrije cultuur is het nodig dat al die verhalen, muziekstukken, gedachtes en ideeÎn vrij circuleren. Dat een nieuwe generatie ze naar gelieven kan bewerken en remixen.
En daar wringt de schoen. Enerzijds maken nieuwe technologieÎn als internet het makkelijker dan ooit om materiaal te verspreiden. Maar tegelijkertijd is de wetgeving op het gebied van copyright almaar strenger geworden. Wie een fragment wil sampelen of een film wil citeren moet eerst toestemming vragen aan de eigenaars van het copyright. En die zijn daar steeds huiverig voor geworden, of vragen exorbitante bedragen.
Aan voorbeelden heeft Lessig geen gebrek. Zo werden de Amerikaanse meisjespadvinders bijvoorbeeld voor het gerecht gedaagd door een Amerikaanse versie van de Buma/Stemra. De girl scouts hadden verzuimd rechten af te dragen over de liedjes die ze bij het kampvuur zongen.
Of wat te denken van dit voorbeeld: een documentairemaker wilde in zijn film over de Opera van San Francisco een shot opnemen van de toneelknechten. Terwijl op het toneel hoogdravende aria's uit Wagners Ring der Nibelungen worden opgevoerd, zitten zij achter de schermen te kijken naar een aflevering van The Simpsons op de televisie. 'Dat kost dan 10000 dollar', zei de televisiemaatschappij die de rechten op The Simpsons beheerde. Let wel, niet voor een fragment uit de serie zelf, maar voor een documentair shot van enkele seconden waarin iemand toevallig naar The Simpsons kijkt. Onbetaalbaar natuurlijk voor een low budget documentaire. Het remixen van onze cultuur, concludeert Lessig, wordt zo almaar lastiger. En dat is een slechte zaak.
Wat is er mis met het bestaande copyright?
De wet is gebaseerd op de manier waarop muziek werd gemaakt en gedistribueerd in de jaren vijftig en zestig. Nu is er het internet. Dat biedt nieuwe mogelijkheden voor alternatieve distributiemethoden. Het biedt het publiek ook de kans om zelf aan de slag te gaan. Ze kunnen muziek downloaden, zelf een remix maken en die weer met anderen delen. De muziekindustrie wil dat tegenhouden. Zij verdienen bakken met geld met het huidige systeem. Daarom demoniseren ze deze nieuwe alternatieven. Ze lobbyen bij beleidsmakers, en halen hun over om strenge copyrightwetten aan te nemen. Dat is in het belang van de muzikanten, zeggen ze.
De muziekindustrie zegt: die wetten hebben we nodig, want de internetters stelen onze muziek.
Ik begrijp dat ze dat zeggen. Maar technisch gezien is het niet stelen, het is het schenden van het copyright. Ik denk dat die wet niet goed is. Ik denk dat de wet aangepast zou moeten worden aan het digitale tijdperk. Als we de wet veranderen kunnen we op een veel vrijere manier culturele producten uitwisselen. Dat betekent niet dat we muzikanten niet moeten betalen. Maar er zijn ook andere manieren om dat te doen. Daarmee moeten we experimenteren. Maar in plaats daarvan wordt er nu oorlog gevoerd waarin de platenindustrie probeert de competitie uit te schakelen.
Maar hebben de platenmaatschappijen niet een beetje gelijk?
Ik krijg vaak het verwijt dat ik het intellectueel eigendomsrecht af wil schaffen. Maar dat is niet zo. Er zijn twee visies op cultuur. De eerste is die van de couch potato. We ervaren onze cultuur passief, onderuitgezakt op de bank. Dat is het model van de entertainmentindustrie.
De tweede is die van peer-to-peer netwerken. Cultuur is niet iets wat je passief ondergaat, maar iets wat je oppikt, waar je iets aan toevoegt, en weer verder doorgeeft. Het is rip, remix and burn. Dat is het uitgangspunt van Shakespeare. Walt Disney deed dit. Jazz werkt zo. En dit is de manier waarop de nieuwe generatie denkt. Het verschil tussen producent en consument verdwijnt. Ze remixen muziek van hun favoriete artiest en zetten die weer op internet. De fans staan samen met de muzikant op het podium. Creatieve uitingen zou je moeten zien als de bouwstenen van onze cultuur. Daar zou iedereen mee moeten kunnen doen wat hij wil. Die moet je zoveel mogelijk kunnen verspreiden.
Maar het probleem in de Verenigde Staten is dat dit hele idee van de remix illegaal is. Als je wilt remixen moet je vooraf toestemming vragen. En die toestemming krijg je nooit. Als je Bob Dylan een e-mail stuurt, met de vraag of je zijn liedjes mag remixen, krijg je simpelweg nooit antwoord.
Zo verliezen we onze traditie van wat ik de free culture noem. Als je je wilt uiten, ben je afhankelijk van de goede luim van iemand die het copyright bezit op de bouwstenen waarmee je je wilt uiten. Mijn punt is: cultuur is remix. We moeten de wet zo aanpassen dat het niet langer illegaal is om te remixen.
Wat voor alternatieven zijn er?
Je zou kunnen denken aan een systeem waarmee je gratis muziek mag downloaden. Wel zou je een kleine belasting moeten betalen. De software waarmee je je muziek downloadt houdt bij hoe vaak welke artiest wordt beluisterd. Het belastinggeld wordt dan naar ratio verdeeld. Ik denk dat we daar de komende tien jaar met dit systeem wel vooruit zouden kunnen.
Die kant lijkt het niet op te gaan. De muziek- en filmindustrie lijken juist de mogelijkheden tot remixen te beperken.
Ik maak me grote zorgen over de opkomst van Digital Rights Management-software. Wat je ziet is dat in apparaten als cd-spelers of computers beperkingen worden ingebouwd voor wat je als luisteraar met een cd mag doen. Je kunt muziek die je downloadt dan maar op een enkele computer afspelen. Of je mag maximaal drie kopieÎn maken van een cd die je koopt. De logische volgende stap is om technologie te ontwikkelen waarmee de entertainmentindustrie kan voorkomen dat luisteraars cd's rippen of remixen. Dit is het gevaar: de technologie die het de laatste jaren heel makkelijk heeft gemaakt om te plakken, knippen en remixen, kan het in de toekomst worden vervangen door technologie die dat vrijwel onmogelijk maakt.
Dan zijn we weer terug bij de ouder situatie. In het televisietijdperk hadden we een paar omroepen. Zij beslisten waar je wanneer naar kon kijken. In het digitale tijdperk is iedereen nu nog zijn eigen omroep. Dat is vooruitgang. Maar ik maak me grote zorgen of dat zo blijft. Nu is het officieel illegaal om te remixen. Maar je kunt het gewoon doen. Het gaat ook om politieke vrijheid. Er is een levendige uitwisseling op internet van bijvoorbeeld filmpjes waarin met behulp van beelden uit journaaluitzendingen het beleid van George Bush wordt bekritiseerd. Of juist de ideeÎn van Kerry. Dat is een uitingsvorm die past bij het digitale tijdperk. Maar de technologie kan het opnemen van die beelden of het bewerken ervan straks onmogelijk maken.
U beweert dat de copyright oorlog van de platenindustrie averechts werkt, en dat de situatie dreigt te escaleren.
Begrijp dit goed: ik ben niet iemand die vindt dat waneer het aantal diefstallen toeneemt, we dan het eigendomsrecht maar overboord moeten zetten. Maar wat er nu gebeurt is dat de wet wordt gebruikt om mensen te straffen die gebruik maken van technologie. Wat doen zij? Stelen ze muziek? Ik zie het als het uitwisselen van cultuur. Dat is goed, dat is constructief voor de samenleving. Dat zouden we aan moeten moedigen, in plaats van criminaliseren. Ik snap niet waarom politici er zo lang over doen om de culturele mogelijkheden van dit systeem in te zien. Maar in plaats daarvan klampen ze zich vast aan een negentiende- en twintigste-eeuws distributiemodel.
We lopen het risico dat we zo onze kinderen van ons te vervreemden. De entertainmentindustrie vergelijkt hun strijd tegen de downloaders met de oorlog tegen het terrorisme. Ze dreigen rechtszaken aan te spannen tegen 12-jaar oude kinderen. Die snappen dat niet. Daarmee loop je het risico dat zij het gezag in zijn geheel verwerpen. Zo voeden we een generatie op van soviet-kids die een leven leiden in het schemerduister van de zwarte markt, en daar nog trots op zijn ook. Want wat zij volkomen normaal gedrag vinden, is volgens het officiÎle systeem illegaal. De entertainmentindustrie voert een steeds fellere oorlog tegen hun vijand, ze dwingen hen tot een underground-bestaan.
Is dat niet wat overdreven gesteld?
Ik denk het niet. De grote vraag voor deze eeuw luidt: 'Gaan nieuwe technologieÎn de vrijheden om ons te uiten vergroten, of juist beperken? Ik hoop het eerste, maar ik vrees het laatste. De situatie doet me denken aan de film Awakenings. De patiÎnten van een slaapziekte worden na tientallen jaren plotseling wakker, maar worden aan het eind toch maar weer in slaap gesust. Zo dreigt het nu ook te gaan. Digitale technologie, met al haar remix-mogelijkheden, heeft onze cultuur wakker geschud. Maar ik ben bang dat al die vrijheden in de toekomst weer zullen worden teruggedraaid.
Martijn de Waal - www.martijndewaal.nl
CV Lawrence lessig
Lawrence Lessig is hoogleraar in de rechten aan de Universiteit van Stanford in Palo Alto, Californië. Hij is specialist op het gebied van copyright en was getuige in onder meer de grote antimonopolie zaak van de Amerikaanse overheid tegen Microsoft. Sinds vorig jaar schrijft hij columns voor het tijdschrift Wired. Eerder dit jaar verscheen zijn boek Free Culture, de opvolger van The Future of Ideas.
Lessig is ook initiatiefnemer van de Creative Commons, een project dat een alternatief voor het bestaande copyright biedt. Muzikanten, kunstenaars, schrijvers en anderen kunnen hiermee vooraf aangeven dat ze geen bezwaar maken wanneer hun werk wordt geremixed. Later dit jaar zal het tijdschrift Wired een cd uitbrengen waarop bekende muzikanten hun werk op een dergelijke manier beschikbaar stellen. In juni van dit jaar bezocht Lessig Amsterdam om de Nederlandse versie van de Creative Commons in te wijden.
home | nieuws | meer weten | licentie kiezen | content zoeken | pers | contact
